Lauder

Kalisz (woj. wielkopolskie)

Zapewne najstarsza gmina żyd. w Polsce. Żydzi osiedlili się w II pół. XII w., byli mincerzami na usługach Mieszka III Starego i jego potomków. W pół. XIII w. do K. przybyło wielu Żydów z Niemiec. Należeli do inicjatorów wydania statutu kaliskiego (1264). 1287 założono cmentarz, a w pół. XIV w. istniała ulica żyd. i synagoga.

Jarosław (woj. podkarpackie)

Prawo magdeburskie otrzymał w 1375. 1387-1846 miasto prywatne. Pierwsza wiadomość o Żydach pochodzi z 1461. 1571 J. otrzymał od właścicielki miasta Z. Tarnowskiej przywilej de non toleran-dis Judaeis, w którym pozwalała Żydom na posiadanie tylko dwóch domów. Przywilej powtórzono w 1630, 1676 i 1704, dlatego Żydzi osiedlali się na przedmieściach (zwłaszcza na Przedmieściu Ruskim); należeli do gminy w Przemyślu, co formalnie zostało potwierdzone w 1638.

Janów Lubelski (woj. lubelskie)

Założony w 1640 na gruntach wsi Biała. Pierwsze informacje o Żydach pochodzą z XVI w. Mieszkał tu Jakub ben Icchak Askenazy, autor Cena u-Reena. Rozwój osadnictwa żydowskiego nastąpił w II pół. XVII oraz na pocz. XVIII w. 1765 mieszkało tu 390 rodzin żyd. Żydzi trudnili się handlem, głównie płótnem i zbożem, a także rybami. 1770 zabroniono piekarzom i rzeźni-kom żyd. sprzedawania towarów mieszczanom. 1860 J.L. zamieszkiwało 1520 Żydów (45,3% ludności). Opanowali miejscowy handel i rzemiosło, głównie krawiectwo i szewstwo.

Iwaniska (woj. świętokrzyskie)

Lokacja w 1403.1578 -17 Żydów płaciło pogłówne w wysokości 11 zł. W rejestrach pogłównego generalnego odnotowano ich w 1662 - 29,1647 - 43, 1676 - 32.1765 w miejscowym przykahałku żyło 398, w 1790 - 218, w 1827 - 294 (27,21% mieszkańców), w 1921 - 1518 (54,2%), a w IX 1939 -1663 Żydów. 15 X 1942 ok. 1600 deportowano do Treblinki. Obiekty gminy wyznaniowej, istniejącej w 1629, nie zachowały się.

Iłża (woj. mazowieckie)

Prawa miejskie w 1239. Mimo zakazu osadnictwa żydowskiego do 1862, dzięki założonej w 1823 manufakturze fajansu Lewina Seliga Sunderlanda (1771-1869), w 1827 było tu 376 Żydów (22,0% mieszkańców); w 1921 -1545 (33,9,%), a w IX1939 ok. 1925.22 X1942 ok. 2 tyś. Żydów wywieziono do Treblinki. W1. 20. XIX w. w budynku manufaktury istniał dom modlitwy. 1837 założono cmentarz, a od 1850 działała gmina wyznaniowa. Zachował się teren cmentarza i fragment bożnicy wzniesionej w okresie międzywojennym.

Grójec (woj. mazowieckie)

Lokacja w 1419. Żydzi mieszkali tu w 1. 90. XVIII w. 1827 było ich 856 (50,2% mieszkańców), w 1921 - 4922 (58,8%), a w IX 1939 ok. 5 tyś. We IX 1942 ok. 3 tyś. wywieziono do Treblinki, pozostałych zamordowano w 1943. Gmina wyznaniowa istniała w końcu XVIII w. Zachował się murowany dom modlitwy z okresu międzywojennego oraz cmentarz ze śladami nagrobków i pomnikiem upamiętniającym Żydów zamordowanych w VII 1943 w Chinowie, a tu pochowanych po wojnie.

Grodzisk Mazowiecki (woj. mazowieckie)

Prawa miejskie uzyskał w 1522. 1765 mieszkało tam 157 Żydów, w 1856 - 790, w 1897 -2154, w 1921 - 2756 (na 11254 wszystkich mieszkańców). We IX 1939 było około 3600 Żydów. Siedziba dynastii chasydzkiej założonej przez Elimelecha z Grodziska (zm. 1892). Jego wnuk Izrael Szapiro, nauczyciel i autor pieśni religijnych, osiedlił się po 1918 w Warszawie, zginął w czasie Zagłady. Dynastia z Grodziska przetrwała w Izraelu. W getcie przebywało 6 tyś. osób, w tym również Żydzi z Brwinowa, Nadarzyna, Podkowy Leśnej, Milanówka. XI 1941 Niemcy wysiedlili ich do getta warszawskiego.

Gliwice (woj. śląskie)

Miasto książęce lokowane w 1276. Wzmianki o ulicy żyd. pojawiły się już w średniowieczu. 1587 rada miejska sprzeciwiła się dalszemu osadnictwu Żydów, wkrótce wszystkich zmuszono do opuszczenia miasta. Od 1742 pod panowaniem pruskim. Liczba ludności żyd. wzrosła od 62 osób w 1795, do 178 w 1812 (6,9% całej populacji), 2009 w 1867 (16,5%), 1962 w 1905 (3,17%), by osiągnąć w 1921 liczbę 2200 (2%).

Gdańsk (woj. pomorskie)

Uzyskał prawa miejskie około 1236. Od 1308 należał do Krzyżaków, którzy zakazali osiedlać się Żydom. Również po 1454, gdy Gdańsk zrzucił zwierzchnictwo Krzyżaków, Żydzi mogli mieszkać tylko na przedmieściach i w okolicznych osadach. 1620 uzyskali zezwolenie na działalność handlową w Długich Ogrodach, zaś w 1626 (po włączeniu ich do miasta) rozciągnięto je na cały Gdańsk. 1713 zezwolenie na stałe zamieszkanie w mieście udzielono 160 Żydom. 1724 w Starych Szkotach powstały bractwa Chewra Kadi-sza i Bikkur Cholim.

Gąbin (woj. mazowieckie)

W 1564 z 352 domów, 7 należało do Żydów. Pierwsza drewniana synagoga została erygowana w 1710. Od XIX wieku następował rozrost demograficzny społeczności żyd.; w 1765 roku G. Zamieszkiwało 365 Żydów, w 1897 było ich 2539, a w 1921 - 2564 na 5777 ogółu mieszkańców. W Gąbinie urodził się Abraham Abele ben Chaim ha-Levi zwany także Gombinerem (1637-1683), autor traktatu religijnego MagenAwraham.