Zachowane synagogi w Polsce

Obecny stan badań nie daje podstaw nawet do szacunkowego określenia liczby synagog zniszczonych w Polsce w czasie II wojny światowej. Istotną przeszkodą w dokonaniu tego rodzaju szacunków jest przesunięcie granic kraju: o ile mamy stosunkowo dobre rozeznanie o stratach na dawnych terenach niemieckich, zwłaszcza o synagogach zniszczonych tam w czasie „nocy kryształowej" o tyle brak pełnych informacji o losach synagog na obecnej Litwie, Białorusi i Ukrainie. Zostały zniszczone niemal wszystkie bóżnice drewniane: na obecnym terenie Polski zachowane są 3 obiekty (w Puńsku, Szumowie i Truskolasach), przy tym o stosunkowo małych walorach plastycznych; 5 dalszych obiektów na Litwie nie zmienia obrazu w sposób zasadniczy.

Spośród ponad 400 synagog i domów modlitwy, funkcjonujących do 1941 na terenie samej tylko Warszawy, zachował się jeden obiekt, czyli synagoga Nożyków na ul. Twardej; w 1996 stwierdzono na warszawskiej Pradze istnienie niewielkiej bóżnicy, a w niej resztek malowideł z 1936; poza tym znamy wygląd zaledwie kilkunastu warszawskich synagog, i to nieraz tylko we fragmentach. Brak pełnych danych na temat rozbiórek synagog w Polsce w 1. 1945-1989. Spośród istniejących obecnie na terenie Polski około 350 budynków synagog (w około 250 miejscowościach) tylko kilka jest użytkowanych zgodnie ze swoim pierwotnym przeznaczeniem (w Warszawie, Łodzi; niedługo także we Wrocławiu); pozostałe mieszczą, w lepszych przypadkach, muzea i biblioteki (Kraków, Łańcut, Włodawa, Tykocin, Zamość, Radzanów), w gorszych - których jest zdecydowana większość - magazyny, sklepy, sale gimnastyczne itp. Spośród najbardziej interesujących obiektów o znacznych walorach przestrzennych i historycznych część pozostaje w ruinie: Rymanów, Wodzisław; prace konserwatorskie prowadzone są na niewielką skalę w Pińczowie. Mniej więcej jedna trzecia zachowanych synagog nie odznacza się walorami przestrzennymi, nie tracąc przy tym znaczenia historycznego; prawie nigdzie nie zachowało się wyposażenie; tylko w około 10% obiektów - wystrój architektoniczny i malowidła ścienne.